Kiểm tra vàng thật tại nhà: cách nào đúng, cách nào chỉ là lời đồn?

Cắn thử, nhỏ giấm, hơ lửa, đưa nam châm lại gần — mỗi nhà có một cách “thử vàng” truyền miệng. Một vài cách có ích nếu hiểu đúng giới hạn của nó. Phần lớn còn lại không cho biết gì, và vài cách còn làm hỏng món đồ. Bài viết này xếp từng cách vào đúng chỗ: dùng được, không nên dùng, và nên để thợ làm.

Trước hết: “vàng thật” nghĩa là gì?

Trang sức không làm bằng vàng nguyên chất. Vàng 18K chứa 75% vàng, 14K khoảng 58,3%, 10K khoảng 41,7% — tất cả đều là vàng thật. Vì vậy câu hỏi đúng không phải “có phải vàng không” mà là hai câu:

Món này là vàng đúc đặc, hay chỉ có một lớp vàng bên ngoài?
Tuổi vàng có đúng như được ghi không?

Các cách thử tại nhà chỉ trả lời được phần nào câu thứ nhất. Câu thứ hai gần như luôn cần thiết bị chuyên dụng.

Những cách có thể tự làm

1. Đọc ký hiệu đóng trên sản phẩm

Tìm ở lòng nhẫn, gần khóa dây chuyền, mặt sau mặt dây:

750, 585, 416 hoặc 18K, 14K, 10K: ký hiệu tuổi vàng.
GP, GEP, HGE, RGP: các kiểu mạ vàng — một lớp vàng rất mỏng trên kim loại khác.
GF: vàng bọc — lớp vàng dày hơn mạ, nhưng vẫn chỉ là lớp ngoài.
925: bạc. Bạc mạ vàng vẫn là bạc.

Giới hạn: ký hiệu là thông tin người bán tự công bố, và có thể bị đóng giả. Có ký hiệu chưa phải là bằng chứng; không có ký hiệu nào thì là lý do để hỏi kỹ.

2. Thử bằng nam châm

Vàng không bị nam châm hút. Nếu cả món đồ bị hút mạnh, bên trong có sắt hoặc thép.

Giới hạn theo cả hai chiều:

Không bị hút chưa có nghĩa là vàng. Đồng, kẽm, nhôm, bạc và nhiều hợp kim dùng làm hàng giả cũng không nhiễm từ.
Bị hút nhẹ ở khóa chưa có nghĩa là giả. Lò xo nhỏ bên trong khóa dây chuyền thường làm bằng thép, kể cả trên dây vàng thật.

Nam châm chỉ có một tác dụng: loại nhanh những món giả thô sơ nhất.

3. Nhìn kỹ những chỗ mòn

Soi dưới ánh sáng tốt các vị trí cọ xát nhiều: mép nhẫn, mặt trong, mắt nối gần khóa, cạnh sắc của mặt dây. Nếu thấy một màu kim loại khác lộ ra bên dưới — trắng xám, đỏ đồng — món đồ được mạ.

Lưu ý: vàng trắng lộ sắc trắng ngà khi lớp rhodium mòn là chuyện bình thường, không phải dấu hiệu mạ vàng.

4. Đo khối lượng riêng

Đây là cách tại nhà duy nhất cho ra một con số. Vàng nặng hơn hẳn các kim loại thường dùng để làm giả.

Cách làm, với một chiếc cân tiểu ly chính xác đến 0,01 gram:

Cân món đồ khô. Gọi là A.
Đặt một cốc nước lên cân, trừ bì về 0.
Buộc món đồ vào sợi chỉ mảnh, nhúng chìm hoàn toàn trong nước, không chạm đáy và thành cốc. Số cân hiện ra là B.
Khối lượng riêng = A ÷ B.

So với khoảng tham khảo, tính bằng g/cm³:

Vàng 24K: khoảng 19,3
Vàng 18K: khoảng 15,2 – 15,9
Vàng 14K: khoảng 12,9 – 14,6
Vàng 10K: khoảng 11,3 – 11,7
Bạc: khoảng 10,5
Đồng, đồng thau: khoảng 8,4 – 8,9

Giới hạn quan trọng: cách này chỉ đúng với món trơn và đặc. Đá quý, phần rỗng bên trong, lớp lót lưới ở mặt sau hay bọt khí bám trên bề mặt đều làm con số lệch đi. Với nhẫn đính nhiều đá quý, kết quả không còn ý nghĩa.

Những cách không nên dùng

Cắn thử

Hình ảnh vận động viên cắn huy chương khiến nhiều người tin rằng vàng thật thì để lại vết răng. Vàng trang sức 10K đến 18K đủ cứng để không lún, trong khi chì mạ vàng lại rất mềm. Phép thử này không phân biệt được gì, và có thể làm mẻ răng hoặc để lại vết trên món đồ.

Nhỏ giấm, kem đánh răng, nước tẩy

Giấm quá yếu để phản ứng rõ với phần lớn kim loại trong thời gian ngắn, nên “không đổi màu” không chứng minh được gì. Kem đánh răng là chất mài mòn, làm xước bề mặt. Nước tẩy chứa clo, có thể làm hỏng hợp kim vàng thật.

Vạch lên gốm

Cách này yêu cầu cà món đồ lên mặt gốm không tráng men để xem màu vệt. Nó làm xước món đồ, và một lớp mạ dày vẫn cho vệt màu vàng.

Hơ lửa

Nguy hiểm, có thể làm nứt đá quý, hỏng mối hàn và lớp phủ rhodium. Đổi màu hay không đổi màu trên lửa cũng không cho biết tuổi vàng.

Thả vào nước xem nổi hay chìm

Mọi kim loại dùng làm trang sức đều chìm. Phép thử này không loại được món giả nào.

Xem có để lại vệt trên da không

Vệt xanh hoặc đen trên da đến từ phản ứng giữa kim loại pha trong hợp kim với mồ hôi, mỹ phẩm, kem dưỡng. Vàng thật tuổi thấp vẫn có thể để lại vệt ở một số người; hàng mạ mới thì lại không. Đây không phải là căn cứ.

Những cách nên để thợ làm

Thử bằng axit trên đá thử

Thợ kim hoàn cà nhẹ món đồ lên một phiến đá đen, rồi nhỏ các dung dịch axit có nồng độ ứng với từng tuổi vàng lên vệt kim loại. Vệt còn hay tan cho biết khoảng tuổi vàng.

Đây là phương pháp lâu đời và khá tin cậy, nhưng lấy đi một chút kim loại và dùng axit mạnh. Không nên tự làm ở nhà.

Máy quang phổ huỳnh quang tia X

Thiết bị chiếu tia X vào bề mặt và đọc ra tỷ lệ phần trăm từng kim loại — vàng, bạc, đồng, kẽm, niken — trong vài chục giây, không làm hỏng món đồ. Đây cũng là phương pháp không phá hủy mẫu được nêu trong quy định về chất lượng vàng trang sức của Việt Nam (Thông tư 22/2013/TT-BKHCN), và là cách kiểm tra phổ biến nhất tại các tiệm vàng hiện nay.

Một điểm cần biết: máy đo lớp bề mặt. Với món mạ dày, thợ có kinh nghiệm sẽ đo ở chỗ đã mòn hoặc đo nhiều điểm.

Phân tích nung

Phương pháp chính xác nhất để xác định hàm lượng vàng, nhưng phải nấu chảy một phần mẫu. Chỉ dùng khi cần kết quả mang tính trọng tài.

Vàng đúc đặc, vàng bọc, vàng mạ khác nhau thế nào?

Vàng đúc đặc (10K, 14K, 18K): hợp kim vàng đồng nhất từ ngoài vào trong. Mòn đến đâu vẫn là vàng đến đó, đánh bóng lại được nhiều lần.
Vàng bọc: một lớp vàng dày được ép lên lõi kim loại khác. Bền hơn mạ, nhưng lõi không phải vàng.
Vàng mạ: lớp vàng rất mỏng phủ bằng điện phân. Mòn nhanh ở chỗ cọ xát, không đánh bóng lại được.
Bạc mạ vàng: lõi là bạc.

Trọng lượng vàng và giá trị vật chất chỉ có ý nghĩa đầy đủ với loại thứ nhất.

Cách chắc chắn nhất: kiểm tra ngay lúc mua

Thử ở nhà là giải pháp khi đã lỡ không rõ nguồn gốc. Với món sắp mua, có cách tốt hơn nhiều:

Hóa đơn ghi rõ tuổi vàng và trọng lượng vàng.
Ký hiệu tuổi vàng đóng trên sản phẩm, khớp với hóa đơn.
Yêu cầu đo bằng máy quang phổ trước mặt mình, nếu nơi bán có máy.
Cân món đồ trước mặt mình.

Những điều nên hỏi khi mua qua mạng nằm trong bài Mua trang sức giá trị cao qua mạng.

Câu hỏi thường gặp

Vàng thật có bị xỉn không?

Vàng nguyên chất thì không. Hợp kim vàng tuổi thấp có thể xuống màu nhẹ ở bề mặt do các kim loại pha cùng, và sáng lại khi được làm mới. Xỉn nhẹ không có nghĩa là vàng giả.

Vàng thật có bị nam châm hút không?

Không. Nhưng một món không bị hút cũng chưa chắc là vàng.

Món đồ không có ký hiệu nào thì sao?

Có thể ký hiệu đã mòn, hoặc món đồ quá nhỏ để đóng. Hãy mang đi đo bằng máy quang phổ để biết chắc.

Kiểm tra đá quý thì sao?

Đó là một việc khác hẳn, cần bút thử và giấy kiểm định. Xem bài Cách đọc một tờ giấy kiểm định đá quý.

Tại T Gold

T Gold chế tác bằng vàng 10K, 14K và 18K, không dùng vàng mạ. Tuổi vàng và trọng lượng vàng được ghi rõ trên từng sản phẩm. Phần giải thích về các tuổi vàng nằm trong bài 10K, 14K hay 18K: chọn tuổi vàng thế nào? và trên trang Chất liệu & kiểm định.